«سمبل» و جایگاه آن در شعر احمد شاملو (با تکیه بر شعر «مه»)

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

دانشگاه الزهرا

چکیده

در این پژوهش روند حرکت آرایه‌های بلاغی برای رسیدن به سمبل و تولید بافت‌های نمادین کلام در فرهنگ شعر معاصر فارسی با تکیه بر اشعار احمد شاملو و نگاهی خاص به شعر «مه» از مجموعه‌ی «هوای تازه» بررسی شده است. حرکت از تشبیه به سوی استعاره، و از استعاره به سمت نماد، حرکتی تدریجی است که با ساختارهای اجتماعی ادبیات و سیر تطور سبک‌ها ارتباطی مستقیم و تنگاتنگ دارد. سمبل یا نماد از میان دیگر مقوله‌های بلاغی، به دلیل به وجود آوردن نوعی هنجارگریزی معنایی، جایگاه و ارزش قابل توجهی در هنر معاصر به‌ویژه شعر مدرن پیدا کرده است. میل به تولید پیچیدگی در کلام، آفریننده‌ی نوعی ابهام است که نه تنها مقوله‌ی زیبایی‌شناسی شعر را تقویت می‌نماید بلکه خواننده در داد و ستدی دوسویه با متن، در فهم معنا شریک می‌گردد و دامنه‌ی تأویلی شعر را گسترش می‌دهد. در اینگونه آثار، دلالت‌های نخستین زبان و ارتباط مستقیم و کلیشه‌وار دال‌ها و مدلول‌ها به هم ریخته و گاهی بافتی نوین از دلالت‌های ثانوی بر یک دال اشاره می‌کنند. بدین‌ترتیب، سلسله‌ی متناوب دال و مدلولی به قلمروی جدیدی وارد می‌شود که در آن، امور حسی، طبیعی و اجتماعی به مفاهیمی کاملاً انتزاعی و گاهی نیز متافیزیکی اشاره می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


  1. آتشی، منوچهر (1382). شاملو در تحلیلی انتقادی، تهران، آمیتیس.
  2. ابودیب، کمال (1384). صور خیال در نظریه­ی جُرجانی، ترجمه­فرزان سجودی و فرهاد ساسانی، تهران، مؤسسه فرهنگی گسترش هنر.
  3. اسکلتن، رابین (1375). حکایت شعر، ترجمه­ مهر انگیز اوحدی، مقدمه و ویرایش اصغر دادبه، تهران، میترا.
  4. افلاطون (1357). جمهوری، دوره­ آثار، جلد چهارم، ترجمه­ محمدحسین لطیفی، تهران، خوارزمی.
  5. انوشه، حسن (1381). فرهنگ‌نامه­ ادب فارسی، تهران، انتشارت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  6. براهنی، رضا (1385). طلا در مس، تهران، زمان.
  7. پاینده، حسین(1384). اسطوره­شناسی و مطالعات فرهنگی، تهران، سمت.
  8. پورنامداریان، تقی (1374). سفر در مه، تهران، زمستان.
  9. پورنامداریان، تقی (1386). خانه­ام ابری است، تهران، مروارید.
  10. پورنامداریان، تقی (1386). رمز و داستان­های رمزی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
  11. پورنامدایان، تقی، رادفر، ابوالقاسم. شاکری، جلیل (1391). بررسی و تحلیل چند نماد در شعر معاصر، مجله­ ادبیات پارسی معاصر، شماره­ اول.
  12. ترقی، گلی (1386). بزرگ بانوی هستی(اسطوره، نماد، صورت ازلی)، تهران، نیلوفر.
  13. چدویک، چارلز (1375). سمبولیسم، ترجمه­ مهدی سحابی، تهران، نشر مرکز.
  14. خاقانی، افضل الدین بدیل (1378). دیوان اشعار، تهران، زوار.
  15. خواجه نصیر طوسی (1326) اساس الاقتباس، تصحیح مدرس رضوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
  16. داد، سیما (1375). فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید.

17. سالمیان، غلامرضا، آرتا، سیدمحمد و حیدری، دنیا (1391). بررسی تطبیقی دلالت معنایی نمادها در ادبیات کلاسیک و شعر احمد شاملو، زبان و ادبیات فارسی، شماره­ 73.

  1. ستاری، جلال (1387). اسطوره و رمز، مجموعه مقالات، تهران، سروش.
  2. سگال، رابرت آلن (1389) اسطوره، ترجمه­ فریده فرنودفر، تهران، بصیرت.
  3. سیدحسینی، رضا (1384). مکتب­های ادبی، جلد دوم، تهران، نگاه.
  4. شاملو، احمد (1385). مجموعه آثار، دفتر یکم (شعرها)، تهران، نگاه.
  5. شریعت­کاشانی، علی (1388). سُرود بی­قراری، تهران، گلشن­راز.
  6. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1380). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران، سخن.
  7. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1390). با چراغ و آینه (در جستجوی ریشه­های تحول شعر معاصر ایران)، تهران، سخن.
  8. شمس­قیس رازی (1338). المُعجم فی­معاییر اشعارالعجم، تصحیح محمد بن­عبدالوهاب قزوینی و مدرس رضوی، تهران، انتشارت دانشگاه تهران.
  9. شمیسا، سیروس (1385). بیان، تهران، فردوس.
  10. شمیسا، سیروس. حسین­پور، علی (1380). جریان سمبلیسم اجتماعی در شعر معاصر، مجله­ مدرس علوم انسانی، شماره­ی سوم، پاییز.
  11. صفوی، کوروش (1380). از زبان­شناسی به ادبیات، تهران، انتشارات سوره­ مهر.
  12. عباسی، جلال (1388). فرهنگ شعر شاملو(واژه­ها، کنایه­ها، استعاره­ها، نمادها)، تهران، آگاه.
  13. فتوحی، محمود (1385). بلاغت تصویر، تهران، سخن.
  14. فرای، نورتروپ (1377). تحلیل نقد، ترجمه­ صالح حسینی، تهران: نیلوفر.
  15. فرزین، عدنانی (1379). شعر شاملو، جلوگاه مفاهیم نمادین، مجله­ بخارا، شماره­ 11.
  16. فروم، اریک (1385). زبان از یاد رفته، ترجمه­ ابراهیم امانت، تهران، مروارید.
  17. قدامةبن جعفر (1934). نقد­الشعر، تصحیح محمد عیسی منون، قاهره، مطبعة ملیحیه.
  18. کسرایی، سیاوش (1387) مجموعه اشعار (از آوا تا هوای آفتاب)، تهران، نگاه.
  19. گری، مارتین (1382). فرهنگ اصطلاحات ادبی، ترجمه­ منصوره شریف­زاده، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  20. مختاری، محمد (1378). انسان در شعر معاصر، تهران، توس.
  21. مدرسی، فاطمه (1387). نقد صورت­گرایانه­ غزلیات حافظ، مجله­ بهار ادب. شماره­ اول، پاییز
  22. ولک، رنه. وارن، آوستن (1373). نظریه­ ادبیات، ترجمه­ ضیاء موحد و پرویز مهاجر، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
  23. یونگ، کارل گوستاو (1389). انسان و سمبل­هایش، ترجمه­ محمود سلطانیه، تهران، دیبا.