بازتاب اندیشه‌های ملامتی در شعر فخرالدّین عراقی

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران

چکیده

«ملامتیّه» جریانی برخاسته از «تصوف خراسان» است که در نیمه‌ی دوم قرن سوم هجری و با پیشگامی ابوحفص حدّاد و حمدون قصّار نیشابوری اعلام موجودیت کرد. اگرچه مبارزه با ریا و آفت شهرت موجب گردید که اقوال، احوال و معاملات این فرقه در منابع اصیل و نزدیک به زمان ظهورشان انعکاسی ناچیز یابد و قدیمی‌ترین منبع، رساله‌ی «الملامتیّه»‌ی سلمی باشد که به اختصار اصول ملامتیّه را بازگو می‌کند، امّا در پرتو ادب مغانه و قلندری و به‌واسطه‌ی اقبال شاعرانی چون؛ سنایی، عطّار، مولوی، عراقی، سعدی و حافظ این اصول مورد مضمون‌سازی قرار گرفت. فخرالدّین عراقی فراتر از دیگر شاعران عارف در اشعار شورانگیز خود با جسارت و بی‌پروایی بی‌مانند و با زبانی ساده و بی‌تکلّف درصد تبیین هنرمندانه‌ی این اصول برآمد و با اسلوب بیان خاصّ خویش به مضامینی چون؛ اجتناب از ریا، نفس‌ستیزی، بی‌ادعایی در علم، کرامات و اسرار الهی، ترک خودبینی، توکل، ملازمت غم و اندوه و لزوم داشتن پیر و مرشد، بردباری در برابر جفا به‌عنوان اهمّ اصول ملامتیّه پرداخت. به‌نحوی که دیوانش را می‌توان تفسیر منظوم اصول ملامتیّه به‌شمار آورد.

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن کریم
  2. ابن ندیم، مجمد بن اسحاق. (1381). الفهرست. ترجمه‌ی محمدرضا تجدد. تهران. اساطیر.
  3. ابوالقاسمی، سیده مریم. (1384). نقد و بررسی سوانح العشاق. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
  4. براون، ادوارد. (1351). تاریخ ادبی ایران (از سعدی تا جامی). ترجمه‌ی علی‌اصغر حکمت، تهران: ابن سینا.
  5. بقلی شیرازی، روزبهان. (1389). مشرب‌الارواح، ترجمه و شرح قاسم میرآخوری، تهران: آزادمهر.
  6. پورجوادی، نصراله. (1372). مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  7. پورنامداریان، تقی. (1382). گمشده لب دریا. تهران. سخن.
  8. جامی، عبدالرحمان. (1386). نفخات الانس من حضرات القدس. تصحیح محمود عابدی، تهران: سخن.
  9. حاج سید جوادی، سیدکمال. (1376). نگرشی بر آثار عراقی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  10. حلبی، علی‌اصغر. (1376). مبانی عرفان و احوال عارفان، تهران. اساطیر.
  11. چیمه، محمّداختر. (1372 خ/1994 م). مقام شیخ فخرالدین ابراهیم عراقی در تصوف اسلامی. اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
  12. رازی، نجم‌الدین. (1371). مرصاد‌العباد. به اهتمام محمد امین ریاحی. تهران. علمی و فرهنگی.
  13. ریتر، هلموت. (1379). دریای جان. ترجمه‌ی مهرآفاق بایبوردی. تهران. الهدی.
  14. زرّین‌کوب، عبدالحسین. (1373). ارزش میراث صوفیه. تهران. امیرکبیر.
  15. ______، _________. (1369). جستجو در تصوّف. تهران. امیرکبیر.
  16. _______، ___________. (1362). دنباله‌ی جستجو در تصوّف. تهران. امیرکبیر.
  17. سجّادی، سیدضیا‌ء‌الدین. (1383). مقدمه‌ای بر مبانی عرفانی و تصوّف. تهران. سمت.
  18. ______، ___________. (1370). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران. طهوری.
  19. سُلَمی، ابوعبدالرّحمن. (1945م). الملامتیّه و الصوفیّه و اهل الفتوّة، تصحیح ابوالعلاء عفیفی، بی‌جا، داراحیاء الکتب العربیه.
  20. سهروردی؛ شهاب‌الدین. (1368). عوارف المعارف. ترجمه‌ی ابومنصور اصفهانی. به اهتمام قاسم انصاری. تهران. علمی و فرهنگی.
  21. شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1386). قلندریّه در تاریخ. تهران. سخن.
  22. عراقی، فخرالدّین. (1338). کلیات. مقدمه و تصحیح. سعید نفیسی، تهران. سنایی.
  23. ____، _______ (1372). مجموعه آثار، مقدمه، تصحیح و توضیح نسرین محتشم (خزاعی). تهران. زوار.
  24. عطّار، فریدالدّین. (1374). تذکرة‌الاولیاء. به کوشش نیکلسون. تهران. انتشارات صفی علیشاه.
  25. عفیفی، ابوالعلاء. (1372). الملامتیه والصوفیه و اهل الفتوة، مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی، گردآوری نصراله پورجوادی.
  26. غزالی، ابوحامد محمد. (1374). کیمیای سعادت. به‌کوشش حسین خدیوجم. تهران. علمی و فرهنگی.
  27. قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (1381). رساله‌ی قشیریه. ترجمه‌ی ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران. علمی و فرهنگی.
  28. کاشانی، عزالدین محمود. (1367). مصباح‌الهدایه و مفتاح الکفایه. تصحیح جلال‌الدین همایی. تهران. هما.
  29. مقدسی، مطهر بن طاهر. (1374). آفرینش و تاریخ. مقدمه، ترجمه و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران. آگاه.
  30. هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان. (1373). کشف‌المحجوب، تصحیح والنتین ژوکوفسکی با مقدمه‌ی قاسم انصاری. تهران. طهوری.

 

مجلات

  1. اکبری، منوچهر و نجفی، علی. (1385). «ملامتیه و بازتاب اندیشه‌های ملامتی در شعر عرفانی (غزلیات عطّار، عراقی و حافظ). مجله‌ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. شماره‌ی 180.
  2. پایمرد، منصور. (1387). نگاهی به کتاب نقشی از مستی و مستوری، مجله‌ی «کتاب ماه»، شماره‌ی 18.
  3. سیاه کوهیان، هاتف. (1388). «دیوانه‌نمایی و دیوانه‌نماها در مثنوی معنوی» فصلنامه‌ی ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی. سال پنجم. شماره‌‌ 15.
  4. مایل هروی، نجیب. (1366). اصطلاحات عراقی در گزاره سمنانی. نشریه‌ی «کیهان اندیشه». شماره‌ی 14.
  5. محمودی، خیراله و حاجی‌‌پور، میثم. (1391). «کرده‌ام توبه به دست صنم باده فروش»، فصلنامه‌ی ادبیات عرفانی اسطوره‌شناختی، سال هشتم، شماره‌ 26.