بازآفرینی اسطوره "ققنوس" در شعر ادونیس و شفیعی کدکنی

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

هیات علمی دانشگاه تهران

چکیده

خوانش و بازآفرینی اسطوره‌ها، از شگردهای پرکاربرد شعر معاصر به شمار می‌آید و شاعر به نیکی از اسطوره‌ها برای بیان شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جوامع خود بهره می‌گیرد. الهام‌گیری از اسطوره مرگ و حیات و جلوه‌های دیگر آن، که در داستانهای "ققنوس" و نظایر آنها تبلور یافته است، در یکی دو دهه آغازین شعر نو رواج یافت که شاعران با برگزیدن آن می‌خواهند دغدغه ذهنی خود را در فضای این افسانه نشان دهند. چه، این اسطوره از ظرفیت‌ها و دلالت‌های معنایی مختلفی چون فدا شدن و زایش مجدّد برخوردار است.
ادونیس و شفیعی کدکنی، هر دو از جمله شاعران معاصری هستند که اسطوره ققنوس را در سروده‌های خویش بازآفرینی کرده‌اند و به کمک آن توانسته‌اند، وضعیّت جامعه خود را به تصویر کشند. مقاله حاضر می‌کوشد تا به روشی توصیفی – تحلیلی به خوانش دو قصیده «صلاة» ادونیس و «صدای بال ققنوسان» شفیعی کدکنی بپردازد و مظاهر تجلّی این اسطوره را در شعر دو شاعر بررسی کند. از یافته‌های تحقیق بر می‌آید که این اسطوره از میل به جاودانگی و تولدی دیگر در آدمی حکایت دارد. همچنین پذیرش مرگ و رستاخیز پس از مرگ را نشان می‌دهد که برخاسته از ضمیر ناهشیار انسانهاست و در بینش اساطیری این دو شاعر بازآفرینی شده است.

کلیدواژه‌ها


  1. آتشی، منوچهر (1387). «در کوچه باغهای نشابور»، در: سفرنامه باران؛ نقد و تحلیل و گزیده اشعار شفیعی کدکنی (م. سرشک)، به اهتمام حبیب‌اله عباسی، تهران، انتشارات سخن، چاپ دوّم.
  2. أبوفخر، صقر (2000).حوار مع أدونیس: الطّفولة، الشعر فی المنفی، بیروت، المؤسسة العربیة للدّراسات والنّشر.
  3. أدونیس، علی أحمدسعید (1996).الأعمال الشّعریّة الکاملة: أغانی مهیار الدّمشقی وقصائد أخری، دمشق، دار المدی للثّقافة والنّشر.
  4. ـــــــــــــــــــــ (1385).تصوّف و سوررئالیسم، ترجمه حبیب الله عباسی، تهران: انتشارات سخن.
  5. أنیس، إبراهیم و دیگران (1386).المعجم الوسیط، تهران، مؤسسة الصّادق للطّباعة والنّشر، الطّبعة السّادسة.
  6. بشردوست، مجتبی (1386).در جستجوی نیشابور، تهران، نشر ثالث و نشر یوشیج، چاپ دوّم.
  7. تفتازانی، سعدالدّین (1388).شرح المختصر علی تلخیص المفتاح للخظیب القزوینی، قم، منشورات اسماعیلیان، الطبعة الخامسة.
  8. جیوسی،سلمی‌خضراء (2001).الإتجاهاتوالحرکاتفیالشعرالعربیالحدیث،ترجمه دکتور عبدالواحدلؤلؤه،بیروت،مرکزدراساتالوحدة العربیه.
  9. حسن پور آلاشتی، حسین و رضا ستّاری و مراد اسماعیلی (1387). «نگاهی به تغییر کارکرد و ساختار برخی از اساطیر در اشعار م. سرشک (بنابر تفکّر اومانیستی شاعر)»، مجله گوهر گویا، سال دوّم، شماره 6، صص 85-102.
  10. داد، سیما (1390).فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، انتشارات مروارید، چاپ پنجم.
  11. سعید، خالده (1960).البحث عن الجذور، بیروت، دار مجلة شعر.
  12. صفوی، کورش (1390).از زبان‌شناسی به ادبیّات، تهران، انتشارات سوره مهر، چاپ چهارم.
  13. شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1390).آیینه‌ای برای صداها، تهران، انتشارات سخن، چاپ هشتم.
  14. ـــــــــــــــــــــ (1392).موسیقی شعر، تهران، انتشارات آگاه، چاپ چهاردهم.
  15. عباس، احسان، (1978). اتجاهات الشعر العربی المعاصر، کویت، المجلس الوطنی للفنون و الآداب.
  16. عرب، عبّاس (1383).ادونیس در عرصه شعر و نقد معاصر عرب، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
  17. عشری زاید، علی (1997).استدعاء الشّخصیات التراثیة فی الشعر العربی المعاصر، قاهره، دار الفکر العربی.
  18. عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (1383).منطق‌الطیر، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، انتشارات سخن.
  19. فیروزآبادی، مجدالدین محمد بن یعقوب (2008).القاموس المحیط، به کوشش أنس محمد شامی و زکریا جابر احمد، قاهره، دارالحدیث.
  20. قهرمانی مقبل، علی‌اصغر (1390).عروض و قافیه عربی، تهران، انتشارات سمت.
  21. کریمی پناه، ملیحه و ابوالقاسم رادفر (1390). «تجلّی اسطوره در شعر م. سرشک (شفیعی کدکنی)»، ادبیّات پارسی معاصر، دوره 1، شماره 1.
  22. گرانت، مایکل و جان هِیزِل (1390).فرهنگ اساطیر کلاسیک (یونان و روم)، ترجمه رضا رضایی، تهران، نشر ماهی، چاپ دوّم.
  23. معروف، یحیی (1387).العروض العربی البسیط، تهران، انتشارات سمت، چاپ چهارم.
  24. میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت (1388).واژه نامه هنر شاعری، تهران، کتاب مهناز، چاپ چهارم.
  25. هاشمی، احمد (1379).جواهر البلاغة، تهران، انتشارات الهام، چاپ دوّم.
  26. یاحقی، محمد جعفر (1391).فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، تهران، انتشارات فرهنگ معاصر، چاپ چهارم.