بررسی بسامدی تصویر در غزلیات سعدی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی

2 دانش آموخته دانشگاه گلستان

چکیده

تصویر یا تخیل از عناصر اساسی شعر محسوب می شود؛ از مهم‌ترین کارکردهای تصویر پیوند دادن ذهن و عین است و از طریق بررسی تصویرهای مجازی می‌توان به ذهنیت شاعر دست یافت. در شعر سعدی که به سهل و ممتنع شهرت دارد، کاربرد تصاویر به گونه‌ای است که بیش از اینکه خواننده متوجه ظرافت هنری تصویر شود، مجذوب زبان ساده شعر می‌شود. بسیاری از محققان شعر سعدی را فاقد تصویر می‌دانند. غزل سعدی همچون طیفی است که انواع گوناگونی از ابیاتی کاملاً تصویری یا ابیاتی نسبتاً حرفی در آن دیده می‌شود که حسب‌حال گونه عواطف عاشق را روایت می‌کند. با توجه به پیشینه غزل فارسی، و کارکرد تصویر در آن نمی‌توان غزل سعدی را فاقد تصویر دانست. این جستار گزارشی از نتایج پژوهشی توصیفی ـ بسامدی از تصاویر به کار رفته در غزلیات سعدی است. نتایج نشان می‌دهد که بیشترین تصویرسازی‌ها در شعر سعدی در حوزة پیکر انسان و اجزای بدن و هم-چنین حالات و کیفیات وجودی عاشق و معشوق می‌باشد. سعدی در موارد بسیاری با شگرد‌های تصویری یا زبانی تصاویر کلیشه‌ای، را تازه و خلاقانه می‌کند. گذشته از استعاره‌های مکنیه که مستعارمنه آنها واژگانی مانند جان، امید، دل و عقل است، با توجه به محسوس بودن تصاویر در حوزه غزل عاشقانه نسبت به غزل عارفانه که انتزاعی است، سویه تصاویر محسوس بسامد بیشتری دارد. ابداعات سعدی درحوزه تصویرسازی بیشتر مربوط به تشبیهات مرکب و تمثیلی است. نتیجة بسامدی این تصاویر در قالب نمودارهایی به نمایش درآمده است.

کلیدواژه‌ها


. اسکلتن، رابین (1375). مترجم مهرانگیز اوحدی، چاپ اول، نشر میترا، تهران.

2. انوری، حسن (1388). گزیده غزلیات سعدی، چاپ چهاردهم، نشر قطره، تهران.

3. انوری، علی بن محمد (1372). دیوان انوری، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، چاپ سوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.

4. بخشی، نجمه (1393). فرهنگ توصیفی و بسامدی تصاویر شعری در قصاید و غزلیات سعدی، استاد راهنما دکتر لیلا نوروزپور، دانشگاه گلستان، دانشکده علوم انسانی، گروه زبان و ادبیات فارسی.

5. پورنامداریان، تقی (1380). در سایه آفتاب، چاپ اول، انتشارات سخن، تهران.

6. جبری، سوسن (1391). تصویرگری بی‌صورت خیال در شعر سعدی، مجله شعرپژوهی، شماره 12،
ص 23-48.

7. حافظ منصور، احمد (بهار 1385). تصویر در شعر سعدی (مقاله)، نامه پارسی، شماره 40.

8. حسن­لی، کاووس (1382). شگردهای هنری سعدی، سعدی­شناسی، دفتر 6، مرکز سعدی‌شناسی،
ص 73-81.

9. حمیدیان، سعید (1383). سعدی در غزل، چاپ اول، انتشارات قطره، تهران.

10. خاقانی شروانی (1375). دیوان خاقانی، ویراسته دکتر میرجلال‌الدین کزازی، چاپ اول، نشر مرکز، تهران.

11. دقیقی، محمد ابن احمد (1373). دیوان دقیقی طوسی، تصحیح محمد جواد شریعت، چاپ دوم، انتشارات اساطیر، تهران.

12. دشتی، علی (1364). قلمرو سعدی، چاپ ششم (اول اساطیر)، انتشارات اساطیر، تهران.

13. سعدی (1389). دیوان غزلیات سعدی، شرح خلیل خطیب رهبر، چاپ یازدهم، انتشارات مهتاب، تهران.

14. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1388). صور خیال در شعر فارسی، چاپ سیزدهم، انتشارات آگاه، تهران.

15. شمسیا، سیروس (1383). انواع ادبی، چاپ دهم، انتشارات فردوس، تهران.

16. شمسیا، سیروس (1381). بیان، چاپ نهم، انتشارات فردوس، تهران.

17. شمسیا، سیروس (1382). سبک‌شناسی شعر، انتشارات فردوس، تهران.

18. شمسیا، سیروس (1370). سیر غزل در شعر فارسی، چاپ سوم، انتشارات فردوس، تهران.

19. طالبیان، یحیی. محمدی افشار، هوشنگ (1384). تشبیهات هنری در غزل سعدی، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه باهنر کرمان، ش 17، ص 27-52.

20. صبور، داریوش (1370). آفاق غزل فارسی، چاپ دوم، نشر گفتار، تهران.

21. صفا، ذبیح‌‌الله (1382). تاریخ ادبیات در ایران، جلد دوم، انتشارات فردوس، تهران.

22. صفا، ذبیح‌‌الله (1369). حماسه­سرایی در ایران، انتشارات امیرکبیر، چاپ پنجم، تهران.

23. عبادیان، محمود (1372). تکوین غزل و نقش سعدی، چاپ اول، انتشارات هوش و ابتکار، تهران.

24. فتوحی، محمود (1389). بلاغت تصویر، چاپ اول، انتشارات سخن، تهران.

25. فرخی، ابوالحسن (1378). دیوان فرخی، تصحیح محمد دبیرسیاقی، چاپ پنجم، انتشارات زوار، تهران.

26. ماسه، هانری (1364). تحقیق درباره سعدی، ترجمه دکتر محمدحسن مهدوی اردبیلی و غلامحسین یوسفی، چاپ اول، انتشارات توس، تهران.

27. مدبری، محمود (1370). شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان، چاپ اول، انتشارات پانوس، تهران.

28. مسعود سعد سلمان (1364). دیوان مسعود سعد، به اهتمام مهدی نوریان، چاپ اول، انتشارات کمال، اصفهان.

29. موحد، ضیاء (1378). سعدی، چاپ سوم، انتشارات طرح نو، تهران.

30. همایون کاتوزیان، محمدعلی (1385). شاعر عشق و زندگی سعدی، چاپ اول، نشر مرکز، تهران.

31. همایی، استاد علامه جلال‌الدین (1377). فنون بلاغت و صناعات ادبی، چاپ چهاردهم، مؤسسه نشر هما، تهران.

 

32.Perrine, Laurence 1970. Literature: Structure, Sound and Sense, New York: Harcourt, Brace & Word.