تحلیل حکایات اسرارنامه، بر پایۀ نظریۀ کانون روایت (درونی و بیرونی) ژنت

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی

2 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی - واحد نیشابور

چکیده

روایت‌شناسی رشته‌ای نوپا در عرصۀ نقد ادبی است و یکی از نمایندگان برجستۀ آن، ژرار ژنت نام دارد که توانست با طرح و تکمیل دو مقولۀ «وجه» و «لحن»، خوانشی نوین از کانون روایت ارائه دهد. در مقولۀ لحن، روایت با توجه به اینکه موقعیت راوی نسبت به رخدادهای روایت‌شده چگونه باشد، به دو نوع درونی و بیرونی تقسیم می‌شود. تحلیل و بررسی این دو نوع روایی در یک متن ادبی، می‌تواند بازگوکنندۀ شگردهای یک نویسنده یا شاعر برای عینیت‌بخشی به امور انتزاعی و نامحسوس باشد. در متون ادبی، به کمک روایت، تجربه‌های جهان درونی راوی و شخصیت‌های داستان به جهان بیرون منتقل می‌شود. در میان داستان‌پردازان فارسی‌زبان، عطار نیشابوری جایگاه ویژه‌ای دارد. او در اسرارنامه با بهره‌گیری از مؤلفه‌های روایی گوناگون به اثر خود اعتبار بخشیده است. از این رو، در مقالۀ حاضر، با استناد به منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی- تحلیلی، مهم‌ترین شاخصه‌های روایی اسرارنامه با تکیه بر نظریۀ کانون روایت (درونی و بیرونی) ژنت بررسی و کاویده شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در میان کانون‌های روایت درونی و بیرونی، به ترتیب «زاویۀ دید دوم شخص» و «سوم شخص محدود» از بیشترین بسامد برخوردار بوده‌اند. همچنین، مشخص شد هدف اصلی عطار از دست‌مایه قرار دادن شگردهای روایی، محسوس جلوه‌دادن مقوله‌های انتزاعی و ذهنیِ عمدتاً تعلیمی و عرفانی بوده است.

کلیدواژه‌ها


  1. آبوت، پورتر. (1387). بنیان­های روایت، ترجمۀ ابوالفضل حری، مجلۀ هنر، شمارۀ 78، تهران.
  2. آسابرگر، آرتور. (1380). روایت در فرهنگ عامیانه، ترجمۀ محمدرضا لیراوی، انتشارات سروش، چاپ اول، تهران.
  3. اخوت، احمد. (1371). دستور زبان داستان، انتشارات فردا، اصفهان.
  4. اسکولز، رابرت. (1383). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات، ترجمۀ فرزانه طاهری، نشر آگه، چاپ دوم، تهران.
  5. ایگلتون، تری. (1388). پیش­درآمدی بر نظریۀ ادبی، ترجمۀ عباس مخبر، نشر مرکز، چاپ پنجم، تهران.
  6. پورنامداریان، تقی. (1394). دیدار با سیمرغ؛ شعر و عرفان و اندیشه­های عطار، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ ششم، تهران.
  7. تودوروف، تزوتان. (1382). بوطیقای ساختارگرا، ترجمۀ محمد نبوی، نشر آگه، چاپ دوم، تهران.
  8. زرین­کوب، عبدالحسین. (1379). صدای بال سیمرغ؛ دربارۀ زندگی و اندیشۀ عطار، نشر سخن، چاپ دوم، تهران.
  9. ژنت، ژرار. (1388). ساختارگرایی و نقد ادبی در ساختارگرایی و مطالعات ادبی، ترجمۀ محمود عبادیان، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، تهران.
  10. سلدن، رامان. (1372). راهنمای نظریۀ ادبی، ترجمۀ عباس مخبر، انتشارات طرح نو، چاپ دوم، تهران.
  11. شعیری، حمیدرضا. (1389). تجزیه و تحلیل نشانه- معناشناختی گفتمان، انتشارات سمت، چاپ دوم، تهران.
  12. عطار، فریدالدین بن محمد بن ابراهیم. (1392). اسرارنامه، مقدمه و تصحیح و تعلیقات از محمدرضا شفیعی کدکنی، نشر سخن، چاپ ششم، تهران.
  13. علی­زاده، ناصر و سلیمانیان، سونا. (1391) کانون روایت در الهی­نامۀ عطار بر اساس نظریۀ ژرار ژنت، مجلۀ گوهر گویا، سال ششم، شمارۀ 2، اصفهان.
  14. کالر، جاناتان. (1385). نظریۀ ادبی (معرفی بسیار مختصر)، ترجمۀ فرزانه طاهری، نشر مرکز، چاپ دوم، تهران.
  15. لوته، یاکوب. (1388). مقدمه­ای بر روایت در ادبیات و سینما، ترجمۀ امید نیک­فرجام، انتشارات مینوی خرد، چاپ دوم، تهران.
  16. کنان، شلومیت ریمون. (1387). روایت داستانی: بوطیقای معاصر، ترجمۀ ابوالفضل حری، انتشارات نیلوفر، چاپ اول، تهران.
  17. مدرسی، فاطمه. (1390). فرهنگ توصیفی نقد و نظریه­های ادبی، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول، تهران.
  18. مک­کوئیلان، مارتین. (1388). گزیدۀ مقالات روایت، ترجمۀ فتاح محمدی، انتشارات مینوی خرد، چاپ اول، تهران.
  19. میرصادقی، جمال. (1390). عناصر داستان، نشر سخن، چاپ هفتم، تهران.
  20. میرصادقی، جمال و میرصادقی، میمنت. (1377). واژه­نامۀ هنر داستان­نویسی، انتشارات مهناز، تهران.
  21. نوروز، مهدی و جلیلی، رضا. (1396). بررسی لحن حکایات «دیوانگان دانا» در مصیبت­نامۀ عطار؛ بر پایۀ نظریۀ کانون روایت ژرار ژنت، مجلۀ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد، شمارۀ 9، مشهد.
    1. Abrams, M.H. (2000). A glossary of literary terms, Harcourt Brace college publishers,Eighteehth Edition, SanDiego.