مقایسه ضحاک و تیفئوس با رویکرد اسطوره‌شناسی تطبیقی

نویسنده

دانشگاه گلستان

چکیده

ایران و یونان دو قوم باستانی می‌باشند که اشتراکات فرهنگی، تاریخی، اساطیری و... زیادی دارند و به خاطر همین اشتراکات، شخصیت‌ها و داستان‌های اساطیری گوناگونی را می‌توان نشان داد که دارای وجوه تشابه فراوانی بوده که این وجوه ریشه در پیشینه هند و اروپایی مشترک دو قوم دارد. ضحاک و تیفئوس دو شخصیت اساطیری ایران و یونان می-باشند که نگارنده در این پژوهش بر اساس اصول مکتب اسطوره‌شناسی تطبیقی آنها را مقایسه نموده است که نتیجه پژوهش نشان می‌دهد این دو شخصیت در موارد زیر به هم شباهت دارند: 1- در زمینه شکل ظاهری ترسناک‌ترین موجوداتی هستند که بر روی زمین خلق شده‌اند. 2- هدف از خلقت هر دو موجود اهریمنی ایجاد آشوب و از بین بردن آرامش و نظم گیتی است. 3- نقطه ضعف هر دو دیو در علاقه آن دو به خوردن خوراکی‌های مختلف و پر خوری است. 4- هر دو موجود اهریمنی در نخستین نبرد خود پیروز می‌شوند. 5- راه غلبه بر هر دو موجود استفاده از کمک دیگران است و قهرمان داستان به تنهایی نمی‌تواند از عهده این موجود برآید. ۶- هر دو موجود به نحوی در کوه زندانی هستند. بر این اساس و با وجود چنین شباهت‌ها و ویژگی‌هایی که در متون قدیمی درباره ضحاک آمده است می‌توان گفت ضحاک نیز همانند تیفئوس یک پدیده جوی و اسطوره توفان بوده است و به مرور زمان از اسطوره اولیه دور شده و در متون بعدی و از جمله شاهنامه به شاهی اژدهاوش تبدیل شده است.

کلیدواژه‌ها


  1. اعظم لطفی، فرزانه. (1387). «بررسی واژه­های هندی در شاهنامه فردوسی»، فصلنامه پژوهش زبان‌های خارجی، شماره 50، صص 127 تا 145.
  2. انوشیروانی، علیرضا. (1389 الف). «ضرورت ادبیات تطبیقی در ایران». ویژه­نامه ادبیات تطبیقی فرهنگستان زبان و ادب فارسی. 1/1: 6-38.
  3. --------------- (1389 ب). «آسیب شناسى ادبیات تطبیقى در ایران». ویژه­نامه ادبیات تطبیقی فرهنگستان زبان و ادب فارسی. 2/1: 32- 55.
  4. اوستا. (1385). به کوشش جلیل دوستخواه، تهران: نشر مروارید.
  5. اوشیدری، جهانگیر. (1376). دانشنامه مزدیسنا، تهران: نشر مرکز.
  6. بهار، مهرداد. (1389). پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: نشر آگه، چاپ هشتم.
  7. بوشاسب، حمید. (1390).  «بررسی تطبیقی شخصیت های اساطیری ایران و یونان»، مجله رشد آموزش زبان و ادب فارسی، شماره 97، صص 42 تا 49.
  8. پین سنت، جان. (1379). شناخت اساطیر یونان، ترجمه باجلان فرخی، تهران: اساطیر.

2.   اکبرزاده، داریوش. (1394). «یادداشتی بر اسطوره ضحاک،  مطالعه تطبیقی میان شاهنامه،کوش نامه و گزیده ای از متون اسلامی»، ادبیات تطبیقی، شماره 13، صص 1 تا 12.

10. جهان پور، فاطمه؛ حق پرست، لیلا. (1391). «بازآفرینی اسطوره بندهشی و مزدایی آفرینش در داستان ضحاک»، جستارهای ادبی، شماره 177، صص 61 تا 84.

11.  حسین­زاده، حمزه. (1384). ضحاک از اسطوره تا واقعیت، تهران: ترفند.

  1. حموی، یاقوت. (1380). معجم البلدان، ترجمه علینقی منزوی، تهران: سازمان میراث فرهنگی.

13. خدایار، ابراهیم و امامی، صابر. (1389). «آخرین تیر: بررسی تطبیقی اسطوره آرش و فیلوکتتس». فصلنامه پژوهش­های زبان و ادبیات تطبیقی، 3/1: 61- 86.

  1. دهخدا،  علی اکبر. (1377). لغت نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  2. دینوری، ابوحنیفه. (1370). اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی،تهران: نشر نی.
  3. روایت پهلوی. (1367). ترجمه مهشید میرفخرایی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  4. روز،  و.ه.د. (1385). خدایان، پهلوانان و انسان در یونان باستان، ترجمه علیرضا قربانیان، تهران: امیرکبیر.

16. راد فر، ابوالقاسم؛ کیا، احمد. (1389). «زیباشناسی شر،  بررسی تطبیقی جایگاه شر در نگاه فردوسی و شکسپیر با توجه به داستان ضحاک ماردوش و نمایشنامه مکبث»، کهن نامه ادب پارسی،  شماره 2، صص 29 تا 52 .

19. رویانی، وحید. (1394). «بررسی تطبیقی شخصیت­های تهمینه و آرتمیس»، مجله ادبیات تطبیقی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، شماره 11، صص 117 تا 140.

  1. زند وهومن­یسن، 1384). ترجمه صادق هدایت، تهران: نشر معین.
  2. سام نامه. (1392). به کوشش وحید رویانی، تهران: میراث مکتوب.
  3. صفا، ذبیح الله. (1379). حماسه­سرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
  4. طبری، محمد بن جریر. (1351). تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  5. فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دایره­المعارف بزرگ اسلامی.
  6. کتاب مقدس. (1380). ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گلن و هنری مرتن، تهران: اساطیر.
  7. گرین، راجر لنسلین. (1375). اساطیر یونان، ترجمه عباس آقاجانی، تهران: سروش.

27. مالینوفسکی، برونیسلاو. (1377). «اسطوره در روان شناسی انسان‌های بدوی»، جهان اسطوره‌شناسی، ترجمة  جلال ستاری، نشر مرکز، تهران. صص 149 تا 172.

28. مدرسی، فاطمه؛ بامدادی، محمد. (1389). «نگاهی بینامتنی به یکی از اساطیر آسیای غربی و تطبیق آن با اسطوره ضحاک در شاهنامه حکیم فردوسی»، ادبیات تطبیقی،  سال دوم، شماره 3،  صص 355 تا 375.

  1. مزداپور، کتایون (1378). داستان گرشاسب، تهمورس و جمشید، گلشاه و متن­های دیگر، چاپ اول، تهران، انتشارات آگاه.
  2. مسعودی، علی بن حسین. (1365). مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
  3. نولدکه، تئودور. (1384). حماسه ملی ایران، ترجمه بزرگ علوی، تهران: نگاه.
  4. هاکس، جیمز. (1383). قاموس کتاب مقدس، ترجمه اسماعیل صدیقی، تهران: اساطیر.
  5. یشت­ها. (1377). به کوشش ابراهیم پورداوود، تهران: نشر اساطیر.
    1. Bellamy, John. (1820). “On the Origin of the Hehten Mythology”, the Classical Journal, Harvard Collage, Vol xxi, PP. 148-161.
    2. Bremmer, Jan N. (1990). Interpretations of Greek Mythology, London: Rutledge.
    3. Collins, Adela Yarbro. (2001). The Combat myth in the book of revelation, West broad way: Wipf and Stock publishers.
    4. Daly, Kathleen. N. (2009). Greek and Roman Mythology A to Z, New York: Chelsea House.
    5. Dose, Francois. (1998). History of structuralism, translated by Deborah Glassman, Vol. 1.
    6. Hestenberg, E.W. (1843). Egypt and the book of Moses, New york: Newman.
    7. Hopman. M.G. (2012). Scylla, Myth, Metaphor, Paradox, Cambridge University Press.
    8. Littleton, C. (1973). The New Comparative Mythology: An Anthropological Assessment of the Theories of Georges Dumezil. Berkeley: University of California Press.
    9. Littleton, C. Scott. (2005). Gods, Goddess and Mythology, New York: Marshal Cavendish.
    10. Madan. D.M. (1911). Dinkart (Dēnkard), (ed), Bombay.
    11. Rose, H. (2005). A Handbook of Greek Mythology, London: Rutledge.
    12. Segal, Robert Alan. (1996). Structuralism in myth, Rutledge.
    13. Sitchin, Zecharia. (2002). The Wars of Gods and Men, Vermont: Bear & company.
    14. Witzel, E.J.M. (2012). The Origins of the World's Mythologies, New York: Oxford University Press.