تأملی در اغراض به‌کارگیری تلمیحات اسطوره‌ای و حماسی در دیوان خاقانی

نویسندگان

1 دانشگاه فردوسی مشهد. گروه زبان و ادبیات فارسی

2 دانشگاه فردوسی مشهد- دانشکده ادبیات و علوم انسانی- گروه زبان و ادبیات فارسی

چکیده

تحوّلات و دگرگونی خراسان در قرن ششم هجری، آذربایجان را به سبب جریان شعر و ادب فارسی، رونقی دیگر داد و زمینه را برای ظهور شاعران توانا مهیّا ساخت. ظهور همین شاعران با نگاهی نو و تازه خود زمینه‌ساز طرزی تازه شد. این تفاوت‌های عمده، در بهره‌گیری و نگاه آنان به اسطوره و حماسه نیز نمود دارد. خاقانی شروانی نیز یکی از همان شاعران توانای سبک آذربایجانی (= ارّانی) است که تصویرهای اساطیری شاخصۀ اصلی شعر اوست.
نگارنده در این جُستار بر آن است تا با بررسی تلمیحات شاهنامه‌ای، اسطوره‌ای و حماسی، دیوان خاقانی اغراض و اهداف او را در به‌کارگیری آن دسته از تلمیحات را بازگو نماید. از مهم‌ترین نتایج این بررسی، استخدام این نوع از تلمیحات با زیرساخت تشبیهی برای مدح ممدوحان است.
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

کلیدواژه‌ها


1. پایان­نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد نگارنده با عنوان «پیوند تلمیح به عنوان یک عنصر برون متن با تصویرگری­های خاقانی بر پایه­ی تلمیحات اسطوره­ای و حماسی و عیسوی در دیوان) با راهنمایی دکتر سیدجواد مرتضایی و مشاوره دکتر مریم صالحی­نیا؛ به بررسی جزء به جزء این نوع از تلمیحات می­پردازد.

  1. 2.  برای مزید اطّلاع از تعریف مختلف تلمیح رجوع کنید به: (←شمس قیس، 1360: 377)؛ (←تفتازانی، 1407: 475)؛ (←جرجانی، 1370: 69)؛ (←پور نامداریان، 1369: 5-6)؛ (←کاشفی، 1369: 121)؛ (←همایی، 1370: 328)؛ (←میر­صادقی، 1377: 83)؛ (←داد، 1382: 163).

3. برای مثال، داریوش در کتیبه­ بیستون، از گذشتگان خود یاد می­کند و با افتخار می­گوید که همه­ آنان شاه بوده­اند (شارپ، 1384: 33-34). حتی در شاهنامه نیز این موضوع بازتاب دارد. در داستان رستم و اسفندیار هر دو به نژاد پهلوانی و شاهی خود افتخار می­کنند.

4. اکثر قریب به اتّفاق مورخان ایرانی و عرب، آنان را از اولاد و احفاد شاهان ساسانی می­دانند؛ با این تفاوت که برخی نسب آنان را به بهرام گور، برخی بهرام چوبینه، برخی به انوشیروان و بعضی نیز به شاهان کیانی می‌رسانند. برای مزید اطّلاع از اقوال مختلف بنگرید به: (←آثار الباقیه، ترجمه­ اکبر دانا سرشت، ص 63). نیز بنگرید به: (←مروج­الذهب، ترجمه­ی ابو­القاسم پاینده، ج 1، ص 174). (←تکمله­الاخبار، ص 38). (←دیار بکریه، ص 74). (←گلستان ارم، ص 85).

 

منابع

  1. آیدنلو، سجاد. (1383). «تلمیحات شاهنامه­ای خاقانی». فصلنامه­ پژوهش­های ادبی. شماره 4. صص 7-36.
  2. ----------. (1390). دفتر خسروان (برگزیده­ شاهنامه­ فردوسی). تهران: سخن.
  3. اردلان جوان، سیدعلی. (1387). تجلی شاعرانه­ اساطیر و روایات تاریخی و مذهبی در اشعار خاقانی. مشهد: به­نشر.
  4. استعلامی، محمد. (1378). نقد و شرح قصاید خاقانی. چاپ اول. تهران: زوار.
  5. باستید، روژه. (1374). هنر و جامعه. ترجمه­ی غفار حسینی. تهران: توس.
  6. بهنام­فر، محمد و زینب طلایی. (1394). «ترکیبات تصویری ملهم از آیات، احادیث و اساطیر در قصاید خاقانی». مجموعه مقاله­های دهمین همایش انجمن بین­المللی ترویج زبان و ادبیات فارسی (دانشگاه محقق اردبیلی). صص 304-317.
  7. بیرونی، ابوریحان. (1389). آثار­الباقیه. ترجمه­ اکبر دانا­سرشت. چاپ ششم. تهران: امیرکبیر.
  8. پور نامداریان، تقی (1369). داستان پیامبران در کلیات شمس. تهران: موسسه­ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  9. جرجانی، عبدالقاهر. (1366). اسرار البلاغه. ترجمه­ی جلیل تجلیل. تهران: دانشگاه تهران.
  10. خاقانی شروانی، افضل­الدین بدیل. (1388). دیوان خاقانی شروانی. تصحیح ضیاء­الدین سجادی. چاپ سوم. تهران: زوار.
  11. خالقی مطلق، جلال. (1372). «معرفی قطعات الحاقی شاهنامه». گل رنج­های کهن. به کوشش علی دهباشی. تهران: نشر مرکز.
  12. -----------------. (1391). «فردوسی». دانش­نا­مه­ی زبان و ادبیات فارسی. جلد چهارم. به سرپرستی اسماعیل سعادت. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی.
  13. داد، سیما. (1371). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.
  14. دولت­آبادی، عزیز. (1370). سرایندگان شعر پارسی در قفقاز. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
  15. راود راد، اعظم. (1382). نظریه­های جامعه­شناسی هنر و ادبیات. تهران: دانشگاه تهران.
  16. رجب­زاده، هاشم. (1374). «نگاهی به شاهنامه­شناسی در ژاپن و برگردان­های ژاپنی شاهنامه». نمیرم از این پس که من زنده­ام. به کوشش غلامرضا ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  17. رئیس­نیا، رحیم. (1380). تاریخ عمومی منطقه­ی شروان (در عهد شروا­­ن­شاهان). تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
  18. ریاحی، محمدامین. (1382). سرچشمه­های فردوسی­شناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  19. سرور مولایی، محمد. (1368). تجلی اسطوره در شعر حافظ. تهران: توس.
  20. سهسرامی، کلیم. (1374). «معرفی احوال فردوسی و ترجمه­های شاهنامه به زبان بنگالی». نمیرم از این پس که من زنده­ام. به کوشش غلامرضا ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

21. سیمیدچیوا، مارتا. (1374). «رخش در دامنه­ کوه بالکان یا معرفی آثار فردوسی در بلغارستان». نمیرم از این پس که من زنده­ام. به کوشش غلامرضا ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

  1. شفیعی­کدکنی، محمدرضا. (1386). صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
  2. شمس قیس رازی. (1360). المعجم فی معاییر الاشعار العجم. تصحیح محمد قزوینی. تصحیح دوبارۀ مدرس رضوی. تهران: زوار.
  3. شمیسا، سیروس (1366). فرهنگ تلمیحات (اشارات اساطیری، داستانی، تاریخی و مذهبی در ادبیّات فارسی). چاپ اول. تهران: میترا.
  4. صفا، ذبیح­اله. (1339). تاریخ ادبیات در ایران. جلد دوم. چاپ یازدهم. تهران: فردوس.
  5. __________. (1352). حماسه­سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.
  6. عابدی، سید امیرحسین. (1374). «شاهنامه و هند». نمیرم از این پس که من زنده­ام. به کوشش غلامرضا ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  7. فتوحی، محمود. (1386). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
  8. قره­بگلو، سعیدالله. (1383). «نگاهی دوباره به شرح ابیاتی از خاقانی». فصلنامۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم آذربایجان. شمارۀ 2. صص 21-31.
  9. کزازی، میرجلال­الدین. (1389). گزارش دشوار­­ی­های دیوان خاقانی. تهران: نشر مرکز.
  10. کورویانگی، ت. (1374). «شاهنامه­شناسی در ژاپن». نمیرم از این پس که من زنده­ام. به کوشش غلامرضا ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  11. مرتضایی، سیدجواد. (1394). بدیع از بلاغت. تهران: سخن.
  12. محمدخان، مهرنور. (1374). «نمونه­ای از نفوذ فردوسی در شبه قارۀ هند و پاکستان». نمیرم از این پس که من زنده­ام. به کوشش غلامرضا ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  13. موسوی سوته، سیده‌نرجس و دیگران. (1393). «ترکیبات تلمیحی در قصاید خاقانی». بهارستان سخن. شمارۀ 25. صص 99-118.
  14. مؤید شیرازی، جعفر. (1372). شعر خاقانی (گزیدۀ اشعار با تصحیح و توضیح). چاپ اول. شیراز: دانشگاه شیراز.
  15. میر صادقی، میمنت (1377). واژه­نامه­ی هنر شاعری. تهران: مهناز. چاپ دوم.
  16. نوریان، مهدی. (1380). «خاقانی بر خوان رنگین فردوسی». نشر دانش. شمارۀ 98. صص 20-24.
  17. نوشاهی، گوهر. (1374). «دو نقش مهم در ترجمه­ شاهنامه به زبان اردو». نمیرم از این پس که من زنده­ام. به کوشش غلامرضا ستوده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  18. واعظ کاشفی سبزواری، کمال­الدین حسین (1369). بدایع الافکار فی صنایع الاشعار. ویراسته­ی میر جلال­الدین کزازی. تهران: مرکز.
  19. همایی، جلال­الدین (1370). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: هما.